این پایگاه علمی برای نخستینبار در جهان اسلام و به همت مرکز طبع و نشر قرآن جمهوری اسلامی ایران ایجاد شده و تلاش دارد با بهرهگیری از منابع اصیل و معتبر علوم قرآنی، بستری تخصصی و قابل اعتماد برای پژوهشگران، استادان، دانشجویان و علاقهمندان این حوزه در سراسر جهان فراهم آورد.
اهداف و رویکرد علمی دانشنامه
دانشنامه جامع قرائت و کتابت قرآن کریم با رویکردی پژوهشمحور، به دنبال آن است که امکان مطالعه تطبیقی، تحلیلی و مستند واژگان قرآن کریم را در مصاحف مختلف فراهم سازد و با گردآوری دادههای تصویری، متنی و تحلیلی، به مرجعی علمی در عرصه قرائت و کتابت قرآن تبدیل شود.
مهمترین قابلیتها و خدمات علمی
این دانشنامه امکانات متنوع و کمنظیری را در اختیار کاربران قرار میدهد که از جمله آنها میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- امکان مشاهده و بررسی مصاحف مشهور جهان اسلام؛ از جمله مصحف امیری، مصاحف رایج در شبهقاره هند و پاکستان، مصاحف لیبی، الجزایر، ترکیه و مصاحف ایرانی قدیم؛
- دسترسی به منابع اطلاعاتی دیجیتال شامل کتابها و مقالات تخصصی در حوزههای رسم، ضبط، قرائت و وقف و ابتدا؛
- جستجوی واژگان قرآن کریم و مقایسه رسم آنها در بیش از ۲۵ مصحف معتبر از جهان اسلام؛
- دسترسی به فهرست کامل واژگان قرآن کریم همراه با بیان ادله علمی در حوزههای رسم، ضبط، قرائت و وقف و ابتدا و امکان مقایسه آنها با مصاحف مشهور.
ساختار پژوهشی و شیوه دسترسی
در این پایگاه، علاوه بر امکان مشاهده متن مصاحف مختلف، تفکیک واژگان در قالب تصویر فراهم شده است تا پژوهشگر بتواند تفاوتهای قرائت و کتابت هر واژه را بهصورت دقیق بررسی کند.
کاربر با ورود به دانشنامه، میتواند از طریق جستجوی واژگانی یا درج آدرس آیه به اطلاعات تخصصی هر واژه دسترسی پیدا کند. با قرار دادن مکاننما بر روی هر کلمه، بسته به ویژگیهای آن واژه، آیکونهای تخصصی متعددی نمایش داده میشود که هر یک به بخشی از تحقیقات دانشنامه اختصاص دارد.
بخشهای تخصصی دانشنامه
۱. قرائات
در بخش قرائات، واژگانی که میان قراء دهگانه دارای اختلاف قرائت هستند، در دو بخش «ادله» و «صوت» بررسی میشوند.
ادله اختلاف قرائت بر اساس منابع معتبر و متقدم علم قرائات مانند التیسیر و الشاطبیة و نیز تفاسیر شاخصی که به علم قرائات پرداختهاند، همچون مجمع البیان، بحر المحیط، التبیان و الکشاف استخراج و مستند شده است.
در بخش صوت نیز تلاوت متناسب با هر قرائت، همراه با ذکر نام قاری و راوی ارائه میشود. میزان پیشرفت این بخش در حال حاضر حدود ۴۷ درصد بوده و فرآیند تکمیل آن ادامه دارد.
۲. وقف و ابتدا
بخش وقف و ابتدا به بررسی علمی مواضع وقف در قرآن کریم در دو قالب تصویری و استدلالی میپردازد. علائم وقف بر اساس تصاویر مصاحفی چون امیری، مدینه، شمرلی، مخللاتی و سجاوندی (ترکی و شبهقاره) دستهبندی شدهاند.
ادله این بخش از منابع شاخصی همچون آثار ابنالانباری، اشمونی، ابننحاس، دانی و سجاوندی استخراج شده و هماکنون حدود ۲۵ درصد از تحقیقات این بخش تکمیل شده است.
۳. رسمالمصحف
در بخش رسمالمصحف، تصویر هر واژه در مصاحف مختلف نمایش داده میشود و بر اساس میزان تشابه یا تفاوت با رسم مصحف مرکز، در دو دسته «مشابه» و «متفاوت» قرار میگیرد.
همچنین ادله رسم واژگان با استناد به منابع معتبری چون المقنع، مختصر التبیین و نثر المرجان ارائه شده است. تاکنون حدود ۱۳ درصد از تحقیقات این بخش به انجام رسیده و سایر مراحل در دست تکمیل است.
۴. ضبطالمصحف
بر اساس چشمانداز جامع دانشنامه، در بخش ضبطالمصحف واژگان قرآن کریم بر پایه شیوههای مختلف ضبط، در ستونهای مشابه و متفاوت دستهبندی خواهند شد.
ادله این بخش با بهرهگیری از منابع معتبر ضبط، از جمله *المحکم*، *اصول الضبط* و *الطراز* استخراج میشود و این بخش نیز در مراحل تکمیل پژوهشی قرار دارد.
جمعبندی
تکمیل بخشهای مختلف دانشنامه جامع قرائت و کتابت قرآن کریم از اولویتهای پژوهشی مرکز طبع و نشر قرآن کریم به شمار میرود. این دانشنامه با اتکا به پژوهشهای مستند و رویکردی تخصصی، میتواند به عنوان مرجع علمی و پایگاه تخصصی بینالمللی در حوزه قرائت و کتابت قرآن کریم، در خدمت جامعه علمی و قرآنی جهان قرار گیرد.
روز پژوهش، فرصتی ارزشمند برای پاسداشت تلاشهای علمی در مسیر تعمیق فهم و صیانت از میراث مکتوب قرآن کریم است.