بَدیعُ السَّمٰوٰتِ وَالاَرضِ وَاِذا قَضیٰٓ اَمرًا فَاِنَّما یَقولُ لَه کُن فَیَکونُ (بقره/117)
معرفی نسخه (تصویر مربوط به مطالب آیه 117 سوره مبارکه بقره)
نسخه منسوب به خلیفه سوم، عثمان بن عفان
✓ محل نگهداری: کتابخانه مرکزی مخطوطات اسلامی، قاهره، مصر
✓نوع خط: کوفی، دسته B (بر اساس دستهبندی فرانسوا دروش)
✓ تعداد برگهها: 1087 برگه، هر برگ به ابعاد 570*680 میلیمتر، بر روی پوست
✓ تعداد سطور در هر صفحه: بین 10 تا 12 سطر متغیر است.
✓ نشان پایان آیات: چند نقطهٔ مستطیلشکل که بهصورت مورب روی هم قرار گرفتهاند.
✓ علامت تخمیس: ندارد.
✓ علامت تعشیر: یک مربع مذهّب که تعداد آیات با حروف ابجد در داخل آن نوشته شده است.
✓ نام سورهها و تعداد آیات: سورهها توسط یک نوار مُذَهَّب که با رنگهای سبز و قرمز تزیین شده است، از یکدیگر جدا شدهاند ولی نام سورهها در ابتدای آن نوشته نشده است.
✓ نقط الاعجام: بیشتر حروف، فاقد نقطه هستند امّا در تعداد اندکی، برخی حروف مانند «ن»، «ت» و «ش» دارای نقطهاند.
✓ روش علامتگذاری: نسخه فاقد هرگونه علامتی است که نشانگر اعراب یا حرکات حروف و کلمات باشد.
- این نسخه مدتهای مدیدی در مدرسه فقهی عبدالرحیم العسقلانی نگهداری میشده است تا اینکه در قرن نوزدهم به مسجد الامام الحسین (المشهد الحسینی) در قاهره منتقل میشود.
- نسخه از نظر ظواهر کتابت، به مصاحف قرن دوم شبیه است همانگونه که شیوه نگارش تزیینات نیز آن را تأیید میکند؛ بنابراین احتمال کتابت آن در دوره خلیفه سوم بسیار بعید به نظر میرسد.
یکی از ویژگیهای قرآنهای نوشتهشده به این سبک، نگارش کلمه «عَلی» با «الف» به جای «یا» است: عَلا
نکات لغوی-ادبی (بقره/117)
بَدیعُ: خالق و نوآور.
قَضیٰ: [بخواهد] انجام بدهد و محقق سازد.
اَمرًا: کاری، چیزی.
ظاهراً مفرد امور است نه مفرد اوامر.
کُن: باش، موجود باش.
«کانَ» در اینجا تامه است.
فَیَکونُ: پس موجود شد و به وجود آمد.
البته این فعل، مضارع و معنایش «موجود میشود و به وجود میآید» است، در اینجا یک حادثه و رخداد گذشته در قالب زمان حال بیان شده؛ در عربی به این روش، «حکایت حال [حالت] ماضیه» میگویند.
منبع: در محضر قرآن کریم، ج1، ص56
اشاره روایی (بقره/117)
عَنِ الرِّضا (ع): فَاِرادَةُ اللهِ الفِعلُ لا غَیرُ ذٰلِکَ؛ یَقولُ لَه: «کُن فَیَکونُ» بِلا لَفظٍ وَلا نُطقٍ بِلِسانٍ وَلا هِمَّةٍ وَلا تَفَکُّرٍ وَلا کَیفَ لِذٰلِکَ، کَما اَنَّه لا کَیفَ لَه.
امام رضا (ع): ارادۀ خدا فعل اوست نه چیز دیگر. خداوند به چیزی می فرماید: «موجود باش، آنگاه به وجود می آید.» بدون هیچ لفظ و سخنگفتنی و بدون هیچ آرزو و اندیشهای. چگونگی این امر مشخص نیست؛ همانطور که چگونگی خدا مشخص نیست.
منبع: کافی، ج1، ص269
بَدیعُ السَّمٰوٰتِ وَالاَرضِ وَاِذا قَضیٰٓ اَمرًا فَاِنَّما یَقولُ لَه کُن فَیَکونُ (بقره/117)
(او) آسمانها و زمین را بدون نمونه پیشین آفریده است. چون به کاری فرمان دهد، فقط به او میگوید: «موجود باش» پس (بیدرنگ) موجود میشود.
منظور از جمله «کُن فَیَکونُ» این نیست که خداوند یک فرمان لفظی با معنی «موجود باش» صادر میکند، بلکه منظور این است هنگامی که اراده او به وجود چیزی تعلق میگیرد، خواه بزرگ باشد یا کوچک، پیچیده باشد یا ساده، به اندازه یک اتم باشد یا به اندازه مجموع آسمانها و زمین، بدون نیاز به هیچ علت دیگری تحقق مییابد، و میان این اراده و پیدایش آن موجود حتی یک لحظه نیز فاصله نخواهد بود.
همچنین منظور این نیست که هر چه خدا اراده کند در همان لحظه موجود میشود، بلکه منظور این است هر طور اراده کند همانطور موجود میشود. مثلاً اگر اراده کند که آسمانها و زمین در شش دوران به وجود آیند مسلماً بیکم و کاست در همین مدت موجود خواهند شد، و اگر اراده کند در یک لحظه موجود شوند همه در یک لحظه موجود خواهند شد، این تابع آن است که او چگونه اراده کند و چگونه مصلحت بداند.
اختلاف قرائت در آیه شریفه:
ابن عامر «کن فیکونَ» و باقی قراء بهصورت «کن فیکونُ» خواندهاند.
منبع: تفسیر نمونه، ج1، ص417
نکات نگارشی و علامتگذاری (بقره/117)
«السَّمٰوٰتِ»:
واژه «سَمٰوٰت» بر اساس قاعده حذف الف در تمامی جمعهای مذکر و مؤنث سالم در سراسر قرآن کریم، به حذف هر دو الف نگارش شده است غیر از یک موضع:
اثبات الف دوم: فَقَضىـٰهُنَّ سَبعَ سَمٰواتٍ فی یَومَینِ (فصّلت/12)
برای آشنایی بیشتر با انواع ضبط عبارات در مصاحف مختلف کشورهای اسلامی، میتوانید به دانشنامه قرائت و کتابت قرآن کریم مرکز طبع و نشر قرآن مراجعه کنید.
