بِسمِ اللهِ الرَّحمٰنِ الرَّحیمِ (1)
الله: اسم خاص خداوند است و نباید آن را با کلمه «خدا» ترجمه کرد.
الرحمن: بخشنده؛ البته عدهای آن را عَلَم برای خداوند دانسته و همان «رحمٰن» ترجمه میکنند.
الرحیم: مهربان، لطفکننده، احسانکننده
منبع: کتاب #در_محضر_قرآن ، ج1، ص
الرّسول صلی الله علیه و آله: اِذا قالَ العَبدُ «بِسمِ اللّٰهِ الرَّحمٰنِ الرَّحیمِ» قالَ اللّٰهُ عزوجل: بَدَاَ عَبدی بِاسمی وَ حَقٌّ عَلَیَّ اَن اُتَمِّمَ لَه اُمورَه وَ اُبارِکَ لَه فی اَحوالِهٖ.
پیامبر صلی الله علیه و آله: هرگاه بنده بگوید «بِسمِ اللّٰهِ الرَّحمٰنِ الرَّحیمِ» خداوند میفرماید: بندهام با نام من آغاز کرد؛ بر من لازم است کارهایش را به انجام رسانم و احوالش را مبارک سازم.
منبع: نورالثقلین، 1/5
«رحمان» در ادبیات عربی بر وزن «فَعلان»، #صیغه_مبالغه و بهمعنای کثرت و فراوانی رحمت الهی است که شامل همه بندگان او اعم از مؤمن و کافر است؛ همچنین شامل همه موجودات اعم از انسان، حیوان و جمادات میشود؛ اما «رحیم» بر وزن «فَعیل»، #صفت_مشبهه بوده که دارای دو خصوصیت است:اول. رحمت دائمی و همیشگی است و فقط اختصاص به این دنیا ندارد.دوم. رحمت خاص بوده و فقط برای بندگان مؤمن خداوند است.
بنابراین،«الرحمٰن» یعنی دارای رحمت #گسترده اما محدود به #زمان_خاص یعنی دنیا؛ولی...«الرحیم» یعنی رحمتی که #محدودتر است و فقط به مؤمنان اختصاص دارد اما #همیشگی است و شامل مواردی همچون: هدایت خاص، مغفرت، پاداش نیکوی کارها، رضا و رضوان الهی و... میشود.
پیامبر گرامی اسلام «ص»: «خداوند یکصد رحمت دارد و یکی از آنها را به زمین فرو فرستاده و بین مخلوقاتش تقسیم کرده است؛ با آن یک رحمت است که مخلوقات با هم #مهربانی میکنند و به یکدیگر مهر میورزند؛ نود و نه رحمت دیگر را برای خود نگه داشته و با آن نود و نه رحمت، در #روز_قیامت بر بندگانش رحم میکند.»
منابع: قرآن حکیم (ویژه عموم مردم)، ص2، چاپ مرکز طبع و نشر قرآن کریم. فیشهای مرتبط با سوره حمد از سایت مقام معظم رهبری
در این عبارت باعظمت که سرآغاز 113 سوره از کلام پروردگار است، سه نکته مهم آموزشی قرار دارد.
ابتدا به ذکر چند مقدمه میپردازیم:
مقدمه 1: نگارش لغات در هر یک از حوزههای املای عربی و کتابت قرآن کریم ، از دستور و قاعده خاصی پیروی میکند که این دستورات، گاه با یکدیگر، همسو و گاه با هم متفاوت هستند.
مقدمه 2: در علوم قرآنی، به مباحثی که پیرامون چگونگی شکل نگارش کلمات قرآن میپردازد، رسمُالمُصحف گفته میشود.همچنین به مجموعه مباحثی که به بررسی قواعد علامتگذاری قرآن و انواع آن در کشورهای اسلامی میپردازد اصطلاحاً «ضَبطُالمصحف» گفته میشود.
مقدمه 3: ضبط المصحف (علامتگذاری کلمات قرآن)، انواع گوناگونی دارد که هر کدام از قواعد خاصی تبعیت میکنند. برخی از شیوههای ضبطالمصحف عبارتند از: مصری (عثمانطه)، ایرانی، هندی، ترکی، کمعلامت و ...
نکات آموزشی:
اولین نکته در این عبارت، در خصوص لفظ «بسم» است که بر اساس رسمالمصحف، در همه مواضعی که در ابتدای سوره و بلافاصله بعد از آن، لفظ جلاله «الله» آمده باشد، به همین شکل یعنی بدون الف (سه حرف باء، سین و میم) آمده است.
این لفظ از دو کلمه « بـ » و «اسم» تشکیل شده است. با توجه به این که الف در ابتدای کلمه «اسم»، الف وصل است، لذا تلفظ این کلمه به همان شکلی که در قرآن نوشته میشود صحیح است.
در املای عربی و حتی در مصحف، هرجا بعد از این لفظ، کلمهای غیر از «الله» آمده باشد؛ الف حذف نمیشود و نوشتن این لفظ با الف (باسم) نیز اشکالی ندارد؛ مثل: فسبح باسم ربک العظیم (واقعه/96).
در تمامی متون عربی اعم از املای عربی و کتابت قرآن ، لفظ جلاله «الله» همواره با دو حرف لام و بدون الف دوم (الله) نگارش میشود.بر این اساس در همه شیوههای علامتگذاری بهجز شیوه مصری (عثمانطه)، صدای الف مدی در این کلمه، با الف کوچک روی لام دوم همراه با تشدید (للّٰـه) گذاشته شده است.
اما نکته قابل توجه این است که در شیوه علامتگذاری مصری در لفظ جلاله «الله»، روی لام دوم، علامت تشدید با علامت فتحه آمده است (للَّـه) که به اذعان عموم علمای صاحبنظر و با استناد به کتب مرجع در این زمینه، هیچ توجیهی ندارد زیرا در این حالت، در صورت رعایت منطق علامتگذاری، تلفظ این لغت با کتابت آن اختلاف خواهد داشت.
نکته قابل توجه دیگر در این عبارت، کلمه «رحمٰن» است. این کلمه اگر با الفولام باشد یا اسم عَلم (اسمی که به طور خاص، دلالت بر اسم شخص، مکان و… دارد)، محسوب شود، همواره در املای عربی و کتابت مصحف، بدون الف نگاشته شده و صدای مدی حرف میم با الف کوچک روی آن (رحمٰن) نشان داده میشود.
الف کوچک روی میم، در ضبط مصری همراه با علامت #فتحه در سمت راستش میآید (ــَـٰ: رحمَـٰن) در حالی که در ضبط کم علامت، الف کوچک، بهتنهایی آمده است و بدون نیاز به علامت دیگر، به راحتی خوانده میشود و به علامت دیگری احتیاج ندارد.
