سَیَقولُ السُّفَهآءُ مِنَ النّاسِ ما وَلّىـٰهُم عَن قِبلَتِهِمُ الَّتی کانوا عَلَیها قُل لِلّٰهِ المَشرِقُ وَالمَغرِبُ یَهدی مَن یَشآءُ اِلیٰ صِراطٍ مُستَقیمٍ (بقره/142)
معرفی نسخه (تصویر مربوط به مطالب آیه 142 سوره مبارکه بقره)
شماره نسخه: 01go (منسوب به امام علی علیهالسلام)
محل نگهداری: کتابخانه آستان قدس رضوی
نوع خط: کوفی B II بر اساس دستهبندی فرانسوا دروش
تعداد برگهها: 342 برگه
تعداد سطور در هر صفحه: 16 سطر
ابعاد هر برگه: 250*320 میلیمتر
جنس برگهها: پوست
نشان پایان آیات: چند نقطه مستطیلشکل که بهصورت مورب کنار هم قرار گرفتهاند.
علامت تخمیس: ندارد.
علامت تعشیر: یک مربع طلایی در متن که تعداد آیات بر اساس حروف ابجد در میان آن نوشته شده است.
نام سورهها و تعداد آیات: سورهها با یک نوار مذهّب طلاییرنگ از یکدیگر جدا شدهاند؛ نام سوره به همراه تعداد آیات در دورانی متأخر و به رنگ قرمز در بالای این نوار و در برخی موارد در حاشیه مصحف نوشته شده است.
نقط الاعجام: این نسخه دارای دو نوع نقط الاعجام است، نقطهگذاری برخی از حروف با نقاط مستطیل که در هنگام کتابت وضع شدهاند و نقاط مدور که روی همه حروف قرار داده شده و این عمل با مرکبی دیگر و در دورانی متأخرتر از کتابت انجام شده است.
روش علامتگذاری: استفاده از نقاط مدور قرمزرنگ به شیوه ابوالاسود برای حرکات و تنوین
- این نسخه را شاه عباس صفوی در سال 1009 ه.ق وقف آستان قدس رضوی نموده است. وقفنامه این قرآن توسط شیخ بهایی تنظیم و کتابت شده است.
- این نسخه یکی از مهمترین نسخههای آستان قدس رضوی است که توسط مرکز طبع و نشر، تحقیق و منتشر شده است. علاقهمندان به مطالعات بیشتر در خصوص این نسخه میتوانند نسخه تحقیق شده آن را از مرکز تهیه نمایند.
نکات لغوی-ادبی (بقره/142)
السُّفَهآءُ: کمعقلها، سبکمغزها، جمع سفیه.
ما وَلّىـٰهُم: چه چیزی آنها را برگرداند.
قِبلَتِهِم: قبلهشان [بیتُ المَقْدِس]
منبع: در محضر قرآن کریم، ج1، ص64
اشاره روایی (بقره/142)
رَویٰ عَلِیُّ بنُ اِبراهیمَ (ره) عَنِ الصّادِقِ (ع): تَحَوَّلَتِ القِبلَةُ اِلَی الکَعبَةِ بَعدَ ما صَلَّی النَّبِیُّ (ص) ثَلاثَ عَشرَةَ سَنَةً اِلیٰ بَیتِ المَقدِسِ وَبَعدَ مُهاجَرَتِهٖ اِلَی المَدینَةِ صَلّیٰ اِلیٰ بَیتِ المَقدِسِ سَبعَةَ اَشهُرٍ. قالَ ثُمَّ وَجَّهَهُ اللهُ تَعالیٰ اِلَی الکَعبَةِ وَذٰلِکَ اَنَّ الیَهودَ کانوا یُعَیِّرونَ رَسولَ اللهِ (ص) وَیَقولونَ: اَنتَ تابِعٌ لَنا تُصَلّی اِلیٰ قِبلَتِنا. فَاغتَمَّ رَسولُ اللهِ (ص) مِن ذٰلِکَ غَمًّا شَدیدًا وَخَرَجَ فی جَوفِ اللَّیلِ یَنظُرُ اِلیٰ آفاقِ السَّماءِ یَنتَظِرُ مِنَ اللهِ فی ذٰلِکَ اَمرًا. فَلَمّا اَصبَحَ وَحَضَرَ وَقتُ صَلاةِ الظُّهرِ کانَ فی مَسجِدِ بَنی سالِمٍ قَد صَلّیٰ مِنَ الظُّهرِ رَکعَتَینِ فَنَزَلَ عَلَیهِ جَبرَئیلُ فَاَخَذَ بِعَضُدَیهِ وَحَوَّلَه اِلَی الکَعبَةِ وَاَنزَلَ عَلَیهِ «قَد نَریٰ تَقَلُّبَ وَجهِکَ فِی السَّمآءِ» فَکانَ صَلّیٰ رَکعَتَینِ اِلیٰ بَیتِ المَقدِسِ وَرَکعَتَینِ اِلَی الکَعبَةِ فَقالَتِ الیَهودُ وَالسُّفَهاءُ: «ما وَلّىــٰهُم عَن قِبلَتِهِمُ الَّتی کانوا عَلَیها».
علی بن ابراهیم (ره) از قول امام صادق (ع) می گوید: پس از آنکه پیامبر سیزده سال در مکه و هفت ماه پس از مهاجرت در مدینه، بهسوی بیتالمقدس نماز خواند، سمت قبله بهسوی کعبه تغییر یافت. حضرت فرمود: سپس خداوند او را بهسوی کعبه چرخاند و دلیلش این بود که یهودیان، پیامبر (ص) را نکوهش میکردند و به او میگفتند: تو پیرو ما هستی و بهسوی قبله ما نماز میخوانی. پس رسول خدا (ص) از این امر بسیار اندوهگین شد. در دل شب بیرون رفت و به افق آسمان مینگریست. [در این حال] منتظر دستوری از خداوند در مورد آن بود. پس چون شب را به صبح رساند و در وقت ظهر، برای نماز حاضر شد، در مسجد بنی سالم دو رکعت از نماز ظهر را خوانده بود که جبرئیل بر او نازل شد، بازوانش را گرفت و او را بهسوی کعبه چرخاند و این آیه را بر وی نازل کرد: «حتماً گردانیدن رویت بهسوی آسمان را میبینیم!» پیامبر دو رکعت از نماز را بهسوی بیتالمقدّس و دو رکعت دیگر را بهسوی کعبه خواند. پس یهود و نادانان گفتند: «چه عاملی مسلمانان را از قبلهای که (سالها) بر آن بودند، برگرداند؟».
منبع: البرهان، ج1، ص340.
سَیَقولُ السُّفَهآءُ مِنَ النّاسِ ما وَلّىـٰهُم عَن قِبلَتِهِمُ الَّتی کانوا عَلَیها قُل لِلّٰهِ المَشرِقُ وَالمَغرِبُ یَهدی مَن یَشآءُ اِلیٰ صِراطٍ مُستَقیمٍ (بقره/142)
پیدرپی مردم بیخرد خواهند گفت که چه عاملی مسلمانان را از قبلهای که (سالها) بر آن بودند، برگرداند؟ بگو: «مشرق و مغربِ (زمین) فقط برای خداست (، و ارزش هر مکان، به عنایت الهی ست و او به صلاح دید خود، قبله را مشخص میکند و) هر که را بخواهد، به راه راست هدایت میکند.»
فلسفه تغییر قبله
در مورد فلسفه تغییر قبله، تحلیلهای متعددی شده است. آنچه قرآن در این باره تصریح و تأکید کرده، این است که تغییر قبله، آزمایشی الهی بوده تا پیروان حقیقی پیامبر شناخته شوند؛ زیرا کسانی که ایمان خالص ندارند، بهمحض تغییر یک فرمان، شروع به چونوچرا میکنند. برای مثال میگویند: اگر فرمان قبلی درست بوده، پس فرمان جدید چیست؟؛ اگر دستور جدید درست است، پس فرمان قبلی چه بوده است؟ خداوند نیز به کسانی که در برابر فرامین او تسلیم هستند، بشارت میدهد که اعمال گذشته شما ضایع نمیشود؛ زیرا مطابق دستور بوده است.
منبع: قرآن حکیم (ویژه دانشجویان)، ص23.
