قُل مَن کانَ عَدُوًّا لِجِبریلَ فَاِنَّهۥ نَزَّلَهۥ عَلیٰ قَلبِکَ بِـاِذنِ اللهِ مُصَدِّقًا لِما بَینَ یَدَیهِ وَ هُدًی وَ بُشریٰ لِلمُؤمِنینَ (97)
معرفی نسخه (تصویر مربوط به مطالب آیه ۹۷ سوره مبارکه بقره)
شماره نسخه: 69go
✓ محل نگهداری: کتابخانه آستان قدس رضوی
✓ نوع خط: #کوفی تحولیافته یا سبک نوین بر اساس دستهبندی فرانسوا دروش
✓ تعداد برگها: 355 برگ (از ابتدای قرآن تا پایان سوره کافرون، البته تا ابتدای سوره بروج با خط اصلی نسخه و از آن به بعد با خط نسخ متأخر بعدها بازنویسی شده است)
✓ ابعاد برگها: 242*190 میلیمتر
✓ جنس برگها: کاغذ حنایی
✓ تعداد سطور در هر صفحه: 18 سطر
✓ نشان پایان آیات: دایره طلایی رنگ محاط به یک دایره مشکی
✓ علامت تخمیس: یک نقش شبیه به قندیل در حاشیه
✓ علامت تعشیر: یک شمسه در حاشیه با ترکیبی از رنگهای طلا و سبز و قرمز که در میان آن کلمه عشر نوشته شدهاست.
✓ نقط الاعجام: تمام حروف در این نسخه نقطهگذاری شدهاند.
✓ روش علامتگذاری:
← استفاده از نقاط قرمزرنگ مدوّر به شیوه ابوالاسود
← استفاده از علائم ساکن، همزه، تشدید، مد و همزه وصل با رنگ سبز و آبی به شیوه خلیل بن احمد
✓ نام سور و تعداد آیات: نام سوره به همراه تعداد آیات به خط #کوفی و به قلم زر، مابین سورهها، کتابت شده است.
برای نشان دادن مواضع وقف از یک دایره آبی رنگ تو خالی استفاده شده است.
متن قرآن از حیث رسم و هجای کلمات از قواعد علم رسم المصحف معمولا تبعیت نمیکند.
نکات لغوی-ادبی (بقره/97)
عَدُوًّا: دشمن
مُصَدِّقًا: درحالیکه تصدیق میکند.
لِما: آنچه را [یعنی آن کتابی را که].
«لام» در «لِما بَینَ یَدَیهِ» لام تقویت نام دارد و جایز است که بر سر مفعول شبهفعل قرار گیرد، ولی معنایی ندارد، مثل: «لِفُروجِهِم حٰفِظونَ» (مؤمنون/5).
ما بَینَ یَدَیهِ: کتب آسمانی پیشین یا کتب آسمانی معاصر و همزمان با او.
«ما بَینَ الیَدَینِ» به معنای بین دو دست و کنایه از «مقابل» و گاه کنایه از «معاصر و همزمان» است؛ در این صورت اشاره است به عدم تحریف تورات و انجیل در زمان نزول قرآن.
بُشریٰ: مژده.
از این آیه فهمیده میشود که یهود -به این بهانه که جبرئیل وحی را بر رسول اکرم «ص» نازل میکرده- با او دشمن بودند، زیرا توقع داشتند پیامبر آخر الزمان نیز از خودشان باشد.
در آیات قبل -از جمله آیه 90- به این توقع نابجا که به حسادت تبدیل شد اشارهای شده است.
منبع: در محضر قرآن کریم، ج1، صص 48 و 49
اشاره روایی (بقره/97)
عَلِیُّ بنُ اِبراهیمَ: فَاِنَّها نَزَلَت فِی الیَهودِ الَّذینَ قالوا لِرَسولِ اللَّهِ (ص) اِنَّ لَنا مِنَ المَلائِکَةِ اَصدِقاءَ وَاَعداءً. فَقالَ رَسولُ اللَّهِ (ص): مَن صَدیقُکُم وَمَن عَدُوُّکُم؟ قالوا: جَبرَئیلُ عَدُوُّنا لِاَنَّه یَأتی بِالعَذابِ وَلَو کانَ الَّذی یُنَزِّلُ عَلَیکَ القُرآنَ میکائیلَ لَآمَنّا بِکَ فَاِنَّ میکائیلَ صَدیقُنا وَجَبرَئیلُ مَلَکُ الفَضاضَةِ وَالعَذابِ وَمیکائیلُ مَلَکُ الرَّحمَةِ. فَاَنزَلَ اللَّهُ تَعالیٰ: «قُل مَن کانَ عَدُوًّا لِجِبریلَ ...»
علی بن ابراهیم: این آیه درباره یهودیانی نازل شد که به پیامبر (ص) میگفتند: ما در میان ملائکه، دوستان و دشمنانی داریم. پیامبر (ص) پرسیدند: کدامیک دوست و کدامیک دشمن شما هستند؟ پاسخ دادند: جبرئیل دشمن ماست، چراکه او همیشه برای ما عذاب میآورد. اگر فرشتهای که برای تو وحی میآورد میکائیل بود، ما به تو ایمان میآوردیم؛ زیرا او دوست ماست. جبرئیل فرشتهای بداخلاق و عذابآور است امّا میکائیل فرشته رحمت است. پس خداوند این آیه را نازل کرد: «بگو هرکس دشمن جبرئیل باشد...».
منبع: تفسیر قمی، ج1، ص54
قُل مَن کانَ عَدُوًّا لِجِبریلَ فَاِنَّه نَزَّلَه عَلیٰ قَلبِکَ بِـاِذنِ اللهِ مُصَدِّقًا لِما بَینَ یَدَیهِ وَهُدًی وَبُشریٰ لِلمُؤمِنینَ (بقره/97)
(در پاسخ یهودیانی که با جبرئیل دشمناند و به این بهانه، وحیی را که بر تو نازل کرده، نمیپذیرند،) بگو: «هر کس دشمن جبرئیل باشد (،دشمن خداست؛ چرا که) او قرآن را با اجازه خداوند بر قلبت نازل کرده است؛ (قرآنی) که کتب آسمانیِ پیش از خودش را تصدیق میکند و راهنمایی و بشارتی (بزرگ) برای مؤمنان است.»
دشمنی یهود با جبرئیل:
هنگامی که پیامبر اکرم «ص» به مدینه آمد، روزی «ابن صوریا» -یکی از علمای یهود- با جمعی از یهود فدک نزد پیامبر «ص» آمدند و سؤالات گوناگونی از حضرتش پرسیدند و نشانههایی را که گواه نبوت و رسالت او بود، جستوجو کردند. پیامبر «ص» به آن سؤالات پاسخ دادند و آنها جواب را درست یافته، قانع شدند. ابن صوریا گفت: یک سؤال مانده که اگر آن را جواب دهی، به تو ایمان میآوریم و از تو پیروی میکنیم: نام فرشتهای که بر تو نازل میشود، چیست؟ فرمود: جبرئیل. ابن صوریا گفت: او دشمن ماست؛ زیرا دستورهای مشکلی درباره جهاد و جنگ میآورد. اگر فرشته وحی تو میکائیل بود، به تو ایمان میآوردیم.
سپس این آیه در پاسخ به آنها نازل شد.
منبع: قرآن حکیم (ویژه عموم مردم)، ص15
نکات نگارشی و علامتگذاری (بقره/97)
«لِجِبریلَ»:
با توجه به وجود اختلاف قرائت در واژه «جبریل»، ضبط آن در مصاحف مختلف بدین شرح است:
لِجِبریل: مصحف امیری، مصحف لیبی، مصحف الجزایر، مصحف مدینه و مصحف کمعلامت مرکز طبع و نشر قرآن کریم
لِجَبرَئِل: مصحف مدینه (شعبه)
لِجَبریل: مصحف دار القرائات (قنبل)
«هُدًی»:
محل قرارگرفتن تنوین نصب در واژه «هُدی» به سه صورت در مصاحف مختلف به چشم میخورد:
درج علامت تنوین روی حرف دال: مصحف امیری، مصحف مدینه (1405)، مصحف الجزایر و مصحف کمعلامت مرکز طبع و نشر قرآن کریم
درج علامت تنوین روی حرف یاء: مصحف لیبی و مصحف مدینه (ورش و قالون)
درج علامت تنوین کشیده روی دو حرف دال و یاء: مصحف ترکی
لازم به ذکر است در مصحف کمعلامت مرکز طبع و نشر قرآن کریم، علامت تنوین، بر روی حروف ناخوانا درج نمیشود.
«بُشریٰ»:
با توجه به مبنای مصحف کمعلامت مرکز طبع و نشر قرآن کریم در حذف علائم همراه حروف مدی، در انتهای واژه «بُشریٰ» به درج الف کوتاه بر روی حرف «یاء» اکتفا شده است، بر خلاف سایر مصاحف که در علامتگذاری واژگان اینچنینی، با درج علائم همراه حروف مدی، موجبات اختلال در خوانش را برای مخاطب ایجاد کردهاند.
ضبط واژه «بُشریٰ» در سایر مصاحف بدین شرح است:
درج علامت فتحه بر راء و الف کوتاه بر یاء: مصحف امیری، مصحف مدینه، مصحف لیبی
درج الف کوتاه بر راء: مصحف ترکی
برای آشنایی بیشتر با انواع ضبط عبارات در مصاحف مختلف کشورهای اسلامی، میتوانید به دانشنامه قرائت و کتابت قرآن کریم مرکز طبع و نشر قرآن مراجعه فرمایید.
