وَاِذِ ابتَلیٰٓ اِبرٰهیمَ رَبُّه بِکَلِمٰتٍ فَاَتَمَّهُنَّ قالَ اِنّی جاعِلُکَ لِلنّاسِ اِمامًا قالَ وَمِن ذُرِّیَّتی قالَ لا یَنالُ عَهدِی الظّٰلِمینَ (بقره/124)
معرفی نسخه (تصویر مربوط به مطالب آیه 124 سوره مبارکه بقره)
شماره نسخه: 7035goj
محل نگهداری: کتابخانه آستان قدس رضوی
کاتب: ابوالبرکات علی بن الحسین الحسینی.
واقف: ابوالبرکات علی بن الحسین الحسینی در سال 421 ه.ق. بر حرم امام رضا «ع» وقف کرده است.
نوع خط: کوفی متمایل به نسخ
تعداد برگها: 43 برگ
ابعاد برگها: 110*170 میلیمتر
جنس برگها: کاغذ حنایی
تعداد سطور در هر صفحه: 6 سطر
نشان پایان آیات: ندارد.
علامت تخمیس: ندارد.
علامت تعشیر: شمسه طلایی در حاشیه.
روش نقطهگذاری: تمامی حروف معجمه در این مصحف، دارای نقطه هستند.
روش علامتگذاری: استفاده از حرکات و علائم ساکن، همزه، تشدید و مد به شیوه خلیل بن احمد
نام سور و تعداد آیات: نام سوره به همراه تعداد آیات به خط کوفی نزدیک به نسخ و به قلم قرمز، مابین سورهها کتابت شده است.
- در شیوه نگارش کلمات این قرآن، تفاوتهایی با قرآنهای امروزی مشاهده میشود، ولی بیشتر کلمات بر اساس رسم قیاسی نوشته شدهاند.
- با توجه به عدم رواج کتابت قرآن بر اساس روایت حفص از عاصم در قرون نخست، قرائت ابوعمرو و یعقوب بصری در این نسخه از غلبه بیشتری برخوردار است.
- کاتب این نسخه یعنی ابوالبرکات از شاگردان شیخ صدوق و از همعصران شیخ مفید و سید مرتضی بوده است.
- اصل این نسخه، سیپاره بوده و در حال حاضر حدود 18 جزء از این قرآن، در کتابخانه آستان قدس رضوی وجود دارد.
علاقهمندان برای مطالعه تفصیلی این نسخه میتوانند به کتاب «قرآنهای کوفی در ایران»، صفحات 441 تا 468 مراجعه کنند.
نکات لغوی ادبی (بقره/124)
ابتَلیٰ: آزمایش کرد، آزمود، مکلف کرد.
اَتَمَّهُنَّ: [ابراهیم] آنها را بهطور کامل انجام داد و ادا کرد.
(در این فرض، «اِذ» مفعولٌفیه برای «قال» در «قالَ اِنّی جاعِلُکَ ...» است؛)
- یا [خداوند] آنها را کامل و بیکم و کاست بیان فرمود.
(در این فرض، «اِذ» مفعولٌبه است برای «اذکُر» مقدر و «قالَ اِنّی جاعِلُکَ ...» جمله مستأنفه خواهد بود؛ و نیز در این فرض، «اِنّی جاعِلُکَ لِلنّاسِ اِمامًا» تفسیر «کَلِمٰتٍ» خواهد بود.)
جاعِلُکَ: تو را قرار خواهم داد.
مِن ذُرِّیَّتی: [آیا] از نسل و فرزندان من؟
لایَنالُ: نمیرسد، شامل نمیشود.
عَهدی: فرمانم، مأموریتم.
الظّٰلِمینَ: کسانیکه [با گناه کردن،] به خود یا دیگران ظلم کرده یا میکنند.
منبع: در محضر قرآن کریم ، ج1، ص58
اشاره روایی (بقره/124)
عَنِ الصّادِقِ (ع): اِنَّ اللهَ تَبارَکَ وَتَعالَی اتَّخَذَ اِبراهیمَ عَبدًا قَبلَ اَن یَتَّخِذَه نَبِیًّا وَاِنَّ اللهَ اتَّخَذَه نَبِیًّا قَبلَ اَن یَتَّخِذَه رَسولًا وَاِنَّ اللهَ اتَّخَذَه رَسولًا قَبلَ اَن یَتَّخِذَه خَلیلًا وَاِنَّ اللهَ اتَّخَذَه خَلیلًا قَبلَ اَن یَجعَلَه اِمامًا. فَلَمّا جَمَعَ لَهُ الاَشیاءَ «قالَ اِنّی جاعِلُکَ لِلنّاسِ اِمامًا» قالَ: فَمِن عِظَمِها فی عَینِ اِبراهیمَ «قالَ وَمِن ذُرِّیَّتی قالَ لا یَنالُ عَهدِی الظّالِمینَ» قالَ: لا یَکونُ السَّفیهُ اِمامَ التَّقِیِّ.
امام صادق (ع): خدای بزرگ و والامقام، ابراهیم (ع) را بنده خاص خود قرار داد، پیش از آنکه او را نبی قرار دهد و او را نبی قرار داد، پیش از آنکه او را رسول قرار دهد و او را رسول قرار داد، پیش از آنکه او را دوست خود قرار دهد و او را دوست خود قرار داد، پیش از آنکه او را امام قرار دهد. پس هنگامی که همه این امور را جمع کرد به او فرمود: «من تو را امام و پیشوای مردم قرار میدهم.» امام صادق (ع) فرمود: به سبب اینکه مقام امامت در نظر ابراهیم (ع) بسیار بزرگ آمد، عرض کرد: «از نَسلَم چطور؟» خداوند فرمود: «پیمان من درباره امامت، به ستمکاران نمیرسد.» امام صادق (ع) فرمود: انسان کوتهفکر نمیتواند امام انسان باتقوا باشد.
منبع: کافی، ج1، ص426
وَاِذِ ابتَلیٰٓ اِبرٰهیمَ رَبُّه بِکَلِمٰتٍ فَاَتَمَّهُنَّ قالَ اِنّی جاعِلُکَ لِلنّاسِ اِمامًا قالَ وَمِن ذُرِّیَّتی قالَ لا یَنالُ عَهدِی الظّٰلِمینَ (بقره/124)
زمانی (را یاد کن) که پروردگار ابراهیم او را با اموری آزمود، پس (او) آنها را کامل به انجام رساند. (آنگاه خداوند) فرمود: «من تو را امام مردم قرار میدهم.» (ابراهیم) عرض کرد: «از فرزندانم (چطور)؟» فرمود: «پیمان من به ستمکاران نمیرسد (و تنها فرزندان معصوم تو، شایستهی این مقاماند).»
آزمایشهای سخت حضرت ابراهیم (ع):
قرار دادن زن و فرزند در سرزمین خشک و بیگیاه مکه، قیام علیه بتپرستان بابل، شکستن بتهای آنان و قرار گرفتن در دل آتش، مهاجرت از سرزمین بتپرستان، انجام دستور ذبح پسر دلبندش حضرت اسماعیل علیهالسلام، برخی از این آزمایشها بوده است. همچنین مفسران گفتهاند که خطاب این آیه، در اواخر عمر حضرت ابراهیم (ع) بوده است و ایشان قبل از آنکه از طرف خداوند «امام» شود، پیامبر خدا بوده و این نشانه بالاتر بودن مقام امامت از مقام نبوت است.
اهمیت فوقالعاده مقام امامت:
انتصاب حضرت ابراهیم (ع) به امامت پس از احراز نبوت، آن هم بعد از طی دوران طولانی پیامبری و رسیدن به سن کهولت -و بر اساس روایات، پس از اعطای مقام خُلَّت (دوستی خدا) به ایشان-، افزون بر اینکه پس از امتحانات دشوار بوده است، نشانههایی از اهمیت فوقالعاده «مقام امامت» دارد.
تفاوت امامت و نبوت:
امام، کسی است که مردم به او اقتدا میکنند و او را پیشوای خود قرار میدهند و از گفتار و کردار او تبعیت میکنند. وظیفه پیامبر، رساندن پیامهای خداوند و نشاندادن راه سعادت به مردم است؛ اما وظیفه امام، اجرای دستورهای الهی است؛ یعنی امام با نیروی الهی خویش، راه را نشان میدهد و کسانی را که زمینه هدایتشدن و رسیدن به کمال را دارند، رهبری میکند و به سرمنزل مقصود میرساند. این آیه، یکی از دلایل معصوم بودن امام است؛ زیرا خداوند در آن میفرماید که پیمان امامت به ظالمان نمیرسد و ظلم و ستم و بیدادگری، به هر نوعی و در هر جا و از هر کس، سبب محرومیت از مقام والای امامت مردم میشود.
منبع: قرآن حکیم (ویژه عموم مردم)، ص19؛ قرآن حکیم (ویژه دانشجویان)، ص19
نکات نگارشی و علامتگذاری (بقره/124)
«اِبرٰهیمَ»:
بر اساس علم رسمالمصحف، تمامی نامهای اعجمی بهکاررفته در قرآن از جمله: ابرٰهیم، اسمٰعیل، اسحٰق، هٰرون، عمرٰن و لقمٰن در همه مصاحف به حذف الف نوشته شدهاند.
همچنین بر اساس اجماع علمای رسمالمصحف، واژه «ابرٰهیم» در سراسر قرآن کریم به اثبات یاء نوشته شده غیر از سوره بقره که محل اختلاف است، نگارش این کلمه در مصاحف مشهور بدین ترتیب است:
اثبات یاء: مصحف ترکیه، مصحف لیبی، مصحف الجزایر و مصحف کمعلامت مرکز طبع و نشر قرآن کریم
حذف یاء: مصحف امیری، مصحف مدینه (حفص از عاصم)، مصحف هندی.
«بِکَلِمٰتٍ» و «الظّٰلِمینَ»:
بنا بر علم رسمالمصحف، تمامی جمعهای مذکر و مؤنث سالم در سراسر قرآن کریم بایست به حذف الف نوشته شوند؛ لذا در مصاحفی که ملتزم به رعایت قواعد رسم هستند، این کلمات به حذف الف نگارش شدهاند، مانند: مصحف امیری، مصحف مدینه، مصحف الجزایر، مصحف لیبی و مصحف کمعلامت مرکز طبع و نشر قرآن کریم
اثبات الف در مصاحف ترکی و ایرانی قدیم برای چنین واژگانی، خلاف قواعد رسمالمصحف است.
برای آشنایی بیشتر با انواع رسم و ضبط عبارات در مصاحف مختلف کشورهای اسلامی، میتوانید به دانشنامه قرائت و کتابت قرآن کریم مرکز طبع و نشر قرآن مراجعه کنید.
